تحلیل تمدنی حکمروایی/ پیشوایی در فرهنگ شیعی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

چکیده

پیشوایی امت اسلامی که از آغازین روزهای رحلت پیامبر(ص) به عنوان یکی از مسائل پرچالش مطرح گردیده و تا به امروز مایه گفتگوها و مجادلات کلامی، سیاسی و اجتماعی بوده و همچنان اذهان بسیاری را به خود معطوف می‌دارد، تاکنون از منظر تمدنی مورد بررسی و تأمل قرار نگرفته است. به همین سبب بیش از آنکه در مسیر کشف حقیقت و همگرایی بیشتر مسلمانان پیش رود، بستری برای تعارضها و ناسازگاریهای عقیدتی گردیده است. آنچه شیعه بر آن پای می‌فشرد، تعیین رهبری از سوی خداوند و تصریح پیامبر است، اما این رویکرد مذهبی که به طور طبیعی آن را فراتر از محاسبه­‌های بشری و نگره­‌های سیاسی اجتماعی نشانده، در همیشه تاریخ، به ویژه امروز با این پرسش جدی مواجه است که عمل پیامبر در تحلیلی تمدنی، با اختیار آدمیان و نقش سیاسی آنان چگونه قابل جمع است و اساساً در دیانت اسلامی چیزی به عنوان حق سیاسی مردم وجود دارد یا خیر؟ این پرسش در مقابل آنچه در تفکر سیاسی اکثریت مسلمانان مقبولیت یافته، بیشتر خودنمایی می­‌کند؛ چون در آن رویکرد، تا حدی حضور مردمی و نظر مسلمانان دخالت داشته است. وضعیت و ظرفیت مسلمانان در آن زمان، به گونه­‌ای نبود که بتوانند شایسته­‌ترین فرد را در فرایندی معقول برگزینند، از این رو تعیین حاکم یا جانشین حکیمی که بتواند جامعه مسلمانی را به سوی ارزشهای اسلامی بکشاند و اهداف ‌نبوی را در رها سازی آدمیان از قید و بندها و کشاندن آنان به سوی تعقل مؤمنانه و انسانی تداوم بخشد، ضرورتی انکار ناپذیر بود. بدیهی است چنین رویکرد علمی که فراتر از دیدگاههای باورمحور و در انگاره فلسفه سیاسی جای دارد،‌ بهترین راه برای تقارب اندیشه و همگرایی بیشتر مسلمانان است.

کلیدواژه‌ها